{"id":1741,"date":"2019-09-06T13:09:21","date_gmt":"2019-09-06T11:09:21","guid":{"rendered":"https:\/\/rzeczjasna.ostroda.pl\/?p=1741"},"modified":"2019-09-06T13:09:21","modified_gmt":"2019-09-06T11:09:21","slug":"niechciane-dzieci-plutonu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/en\/niechciane-dzieci-plutonu\/","title":{"rendered":"Niechciane dzieci Plutonu"},"content":{"rendered":"

W ostatnim czasie, dzi\u0119ki (ciekawemu sk\u0105din\u0105d) serialowi \u201eCzarnobyl\u201d, znowu w zbiorowej \u015bwiadomo\u015bci od\u017cy\u0142a jedna z najwi\u0119kszych na \u015bwiecie katastrof nuklearnych i przemys\u0142owych w og\u00f3le. Na temat tragicznych wydarze\u0144 z kwietnia 1986 roku powsta\u0142o mn\u00f3stwo opracowa\u0144, mn\u00f3stwo ocen i analiz, cz\u0119sto radykalnie r\u00f3\u017cnych. Przez chwil\u0119 temat tamtej katastrofy znowu by\u0142 \u201emedialny\u201d, a s\u0142owo \u201eCzarnobyl\u201d, nieco zakurzone ju\u017c i oswojone, raz jeszcze pojawi\u0142o si\u0119 w przestrzeni publicznej. <\/h2>\n\n\n\n
<\/div>\n\n\n\n

Chocia\u017c sama awaria czarnobylskiej elektrowni, opr\u00f3cz dramatycznego przebiegu i r\u00f3wnie dramatycznych konsekwencji, mia\u0142a jeszcze jedno, cz\u0119sto pomijane, czy wr\u0119cz nieznane znaczenie \u2013 o ile konsekwencje awarii, wyolbrzymione przez plotki, brak rzetelnych informacji, radzieck\u0105 mentalno\u015b\u0107 i chaos w upadaj\u0105cym imperium s\u0105 powszechnie znane, o tyle \u015bwiadomo\u015b\u0107 donios\u0142o\u015bci tego drugiego czynnika ju\u017c niekoniecznie.<\/amp-fit-text><\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

Czarnobylska awaria, opr\u00f3cz strachu, niepewno\u015bci i tysi\u0119cy ludzkich dramat\u00f3w oznacza\u0142a jeszcze jedno \u2013 by\u0142 to symboliczny zmierzch \u201eery atomu\u201d. Koniec epoki, kt\u00f3ra zacz\u0119\u0142a si\u0119 16 sierpnia 1945 roku na pustyni w Alamogordo wraz z pierwsz\u0105 nuklearn\u0105 eksplozj\u0105 dokonan\u0105 ludzk\u0105 r\u0119k\u0105. Podzia\u0142 \u015bwiata na dwa wrogie obozy, nasilaj\u0105ca si\u0119 \u201ezimna wojna\u201d i nowa, pot\u0119\u017cna bro\u0144 by\u0142y niew\u0105tpliwie \u017ar\u00f3d\u0142em l\u0119ku. Ale nie tylko \u2013 by\u0142y \u017ar\u00f3d\u0142em problemu du\u017co trwalszego i bardziej zab\u00f3jczego ni\u017c wszelkie wojny, ideologie, spory i sojusze.<\/amp-fit-text><\/p>\n\n\n\n

Tym problemem s\u0105 odpady nuklearne i zdewastowane \u015brodowisko. To cena, jak\u0105 zap\u0142acili\u015bmy jako ludzie za czterdzie\u015bci pi\u0119\u0107 lat geopolitycznego sporu. Ka\u017cde pa\u0144stwo, kt\u00f3re w nowym, powojennym \u015bwiecie chcia\u0142o mie\u0107 status mocarstwa, musia\u0142o mie\u0107 bro\u0144 j\u0105drow\u0105.<\/strong> <\/amp-fit-text><\/p>\n\n\n\n

Z wojskowego punktu widzenia, najbardziej \u201eekonomicznym\u201d materia\u0142em do budowy bomby \u201eA\u201d jest pluton. Produkcja plutonu poch\u0142ania \u015brodki, materia\u0142y i zasoby trudne do ogarni\u0119cia dla przeci\u0119tnego czytelnika. Opr\u00f3cz tego generuje olbrzymi\u0105 ilo\u015b\u0107 niebezpiecznych i bardzo trwa\u0142ych zanieczyszcze\u0144, kt\u00f3re trzeba izolowa\u0107 ze wzgl\u0119du na zab\u00f3jcze promieniowanie. Do\u015b\u0107 powiedzie\u0107, \u017ce do wytworzenia jednego kilograma plutonu nale\u017cy \u201eprzerobi\u0107\u201d ok. 900 ton rudy uranowej \u2013\u00a0 jest to proces \u017cmudny, niebezpieczny i generuj\u0105cy olbrzymie ilo\u015bci zanieczyszcze\u0144. Rud\u0119 nale\u017cy oczywi\u015bcie wykopa\u0107, co powoduje problemy nie tylko ze wzgl\u0119du na przekszta\u0142canie \u015brodowiska naturalnego. Tylko w USA dzia\u0142a\u0142o 400 kopalni uranu (najcz\u0119\u015bciej wraz z zak\u0142adami przerobu rudy), po dzia\u0142alno\u015bci kt\u00f3rych pozosta\u0142o 40.000.000 metr\u00f3w sze\u015bciennych odpad\u00f3w nisko-aktywnych (odpady nisko-aktywne to takie, kt\u00f3re nale\u017cy zabezpieczy\u0107 i odizolowa\u0107 od biosfery na okres \u201eod kilkudziesi\u0119ciu do kilkuset lat\u201d). G\u00f3rnicy uranu byli nara\u017ceni na niebezpiecze\u0144stwo powa\u017cnej utraty zdrowia, poniewa\u017c odwiecznym \u201etowarzyszem\u201d rud uranu jest radioaktywny gaz radonowy (na takiej samej zasadzie jak metan w kopalniach w\u0119gla) \u2013 wi\u0119c powszechnym schorzeniem w\u015br\u00f3d g\u00f3rnik\u00f3w by\u0142y nowotwory p\u0142uc spowodowane ekspozycj\u0105 wziewn\u0105. <\/amp-fit-text><\/p>\n\n\n\n

Produkcja plutonu dla cel\u00f3w wojskowych w czasie zimnej wojny i powszechnego zagro\u017cenia wojn\u0105 j\u0105drow\u0105 mia\u0142a absolutny priorytet. Nie liczono si\u0119 ani z kosztami, ani z lud\u017ami, ani tym bardziej ze \u015brodowiskiem naturalnym. Cel u\u015bwi\u0119ca\u0142 \u015brodki. O ile na pocz\u0105tku \u201eatomowej przygody\u201d pewnym argumentem mog\u0142a by\u0107 skromna wiedza na temat skutk\u00f3w radiacji i trwa\u0142o\u015bci radio\u017ar\u00f3de\u0142, to od po\u0142owy lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych do lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XX wieku by\u0142y to dzia\u0142ania absolutnie cyniczne i wyrachowane. Nadmiaru odpad\u00f3w pozbywano si\u0119 spuszczaj\u0105c je do wszelkich zbiornik\u00f3w wodnych, rzek, zatapiaj\u0105c, wypuszczano je do atmosfery, zakopywano je w ziemi. Te magazynowane, bardzo cz\u0119sto wydostawa\u0142y si\u0119 ze skorodowanych i nieszczelnych pojemnik\u00f3w, ska\u017caj\u0105c ziemi\u0119 i wody gruntowe. Do najbardziej znanych i jaskrawych przyk\u0142ad\u00f3w takiej polityki nale\u017c\u0105 plutonowe zak\u0142ady na terenie USA (Savannah River Site, Hanford Site, Rocky Flats Plant), Wielkiej Brytanii (Windscale\/Calder Hall, obecnie Sellafield), Francji (Marcoule) i ZSRR\/Rosji (Oziorsk). <\/amp-fit-text><\/p>\n\n\n\n

Pod koniec XX wieku, wraz ze zbli\u017caj\u0105cym si\u0119 odpr\u0119\u017ceniem, zaniechano produkcji plutonu, a zak\u0142ady albo zamkni\u0119to i zlikwidowano, albo przeprofilowano produkcj\u0119 \u2013 w takim przypadku zak\u0142ady zajmuj\u0105 si\u0119 najcz\u0119\u015bciej przerobem i utylizacj\u0105 wypalonego paliwa reaktorowego, broni j\u0105drowej, a tak\u017ce produkcj\u0105 medycznych i technicznych izotop\u00f3w i radio\u017ar\u00f3de\u0142.<\/amp-fit-text><\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

Najbardziej znanymi i maj\u0105cymi zdecydowanie najwi\u0119kszy wk\u0142ad w dewastacj\u0119 \u015brodowiska by\u0142y nieczynne ju\u017c ameryka\u0144skie zak\u0142ady produkcji plutonu w Hanford (Hanford Site \u2013 to z tego zak\u0142adu pochodzi\u0142 pluton do pierwszej na \u015bwiecie eksplozji j\u0105drowej \u2013 testu \u201eTrinity\u201d; r\u00f3wnie\u017c pluton do bomby \u201eFat Man\u201d zrzuconej na Nagasaki zosta\u0142 wyprodukowany w Hanford), zak\u0142ady plutonowe nad rzek\u0105 Savannah (Savannah River Site \u2013 to w tych zak\u0142adach uruchomiono pierwsz\u0105 przemys\u0142ow\u0105 instalacj\u0119 do chemicznej separacji plutonu w procesie \u201ePUREX\u201d), a tak\u017ce zak\u0142ad przerobu plutonu i wytwarzania komponent\u00f3w broni w Rocky Flats (Rocky Flats Plant). W sumie zak\u0142ad\u00f3w zaanga\u017cowanych w produkcj\u0119 i obr\u00f3bk\u0119 materia\u0142\u00f3w rozszczepialnych na terenie USA by\u0142o ponad sto. Tylko w Hanford, po zako\u0144czeniu produkcji (zak\u0142ad pracowa\u0142 w latach 1943-1989) pozosta\u0142o 200.000 metr\u00f3w sze\u015bciennych p\u0142ynnych odpad\u00f3w wysokoaktywnych (czas koniecznej izolacji mierzony w tysi\u0105cach, a nawet setkach tysi\u0119cy lat) zgromadzonych w 177 zbiornikach, ponad 700.000 metr\u00f3w sze\u015bciennych sta\u0142ych odpad\u00f3w i ska\u017cone wody gruntowe. <\/amp-fit-text><\/p>\n\n\n\n

Pomimo sukcesywnego zabezpieczania odpad\u00f3w i dekontaminacji terenu w 2012 roku okaza\u0142o si\u0119, \u017ce na skutek wad konstrukcyjnych jeden ze zbiornik\u00f3w przecieka, a w czternastu kolejnych wykryto wad\u0119 konstrukcyjn\u0105 i korozj\u0119, co mo\u017ce skutkowa\u0107 kolejnymi wyciekami. Do 2014 roku nie uda\u0142o si\u0119 upora\u0107 z budow\u0105 oczyszczalni \u015bciek\u00f3w, co oznacza \u017ce proces dekontaminacji i oczyszczania nie jest prost\u0105 spraw\u0105… <\/amp-fit-text><\/p>\n\n\n\n

Z kolei zak\u0142ady produkcji plutonowych komponent\u00f3w broni w Rocky Flats (dzia\u0142aj\u0105ce w latach 1952-1992) dopuszcza\u0142y si\u0119 tak skandalicznych nadu\u017cy\u0107, \u017ce po serii donos\u00f3w od zaniepokojonych pracownik\u00f3w, Agencja Ochrony \u015arodowiska wraz z FBI wszcz\u0119\u0142y \u015bledztwo, zako\u0144czone w 1989 spektakularnym \u201enalotem\u201d si\u0142 FBI na zak\u0142ad i procesem zako\u0144czonym przerwaniem produkcji i zamkni\u0119ciem zak\u0142ad\u00f3w. W mi\u0119dzyczasie w zak\u0142adach dwukrotnie wybucha\u0142y powa\u017cne po\u017cary (pluton jest materia\u0142em piroforycznym, p\u0142onie w kontakcie z tlenem z powietrza) uwalniaj\u0105c znaczne ilo\u015bci plutonu do atmosfery, dzi\u0119ki czemu ska\u017cenie dociera\u0142o a\u017c do Denver. Od ko\u0144ca lat pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, a\u017c do zamkni\u0119cia zak\u0142ad\u00f3w, dochodzi\u0142o do regularnych wyciek\u00f3w radioaktywnych odpad\u00f3w z niew\u0142a\u015bciwie zabezpieczonych i przechowywanych pojemnik\u00f3w. \u015aledztwo ujawni\u0142o tak\u017ce, \u017ce przestarza\u0142a spalarnia znajduj\u0105ca si\u0119 na terenie instalacji nielegalnie, w nocy, spala\u0142a odpady poprodukcyjne. Po czterdziestu latach funkcjonowania zak\u0142ad\u00f3w, kolejnych dwudziestu potrzeba by\u0142o do uprz\u0105tni\u0119cia terenu, przy czym wed\u0142ug raport\u00f3w oficjalnych teren jest \u201eczysty i bezpieczny\u201d, a przypadki nowotwor\u00f3w w okolicy zak\u0142ad\u00f3w mieszcz\u0105 si\u0119 w normie. W procesie oczyszczania usuni\u0119to 21 ton plutonu, 1.300.000 metr\u00f3w sze\u015bciennych sta\u0142ych odpad\u00f3w, takich jak: ska\u017cone narz\u0119dzia, \u015brodki ochrony osobistej, elementy infrastruktury czy zanieczyszczona ziemia. Wyburzono ponad 800 budynk\u00f3w. Oczyszczono ponad 60.000.000 litr\u00f3w wody i zbudowano cztery oczyszczalnie \u015bciek\u00f3w. W mi\u0119dzyczasie teren zak\u0142adu by\u0142 sceneri\u0105 wielu protest\u00f3w, niekoniecznie pokojowych \u2013 cz\u0119\u015b\u0107 zdesperowanych demonstrant\u00f3w wdziera\u0142a si\u0119 na teren instalacji.<\/amp-fit-text><\/p>\n\n\n\n

W przypadku brytyjskich zak\u0142ad\u00f3w Windscale, problem dotyczy\u0142 g\u0142\u00f3wnie ciek\u0142ych odpad\u00f3w spuszczanych bezpo\u015brednio z zak\u0142adu wprost do Morza Irlandzkiego. Ten proces trwa\u0142 ponad trzydzie\u015bci lat. W mi\u0119dzyczasie w zak\u0142adzie wybuch\u0142 bardzo powa\u017cny po\u017car. Na skutek zastosowania prymitywnej technologii pozyskiwania plutonu i braku pe\u0142nej znajomo\u015bci proces\u00f3w fizycznych jej towarzysz\u0105cych, nast\u0105pi\u0142 samozap\u0142on jedenastu ton uranowego paliwa w jednym z dw\u00f3ch reaktor\u00f3w. Po\u017car trwa\u0142 cztery dni i skazi\u0142 okolice zak\u0142adu, uwalniaj\u0105c do atmosfery radioaktywne izotopy jodu, cezu i ksenonu. W latach osiemdziesi\u0105tych rozpocz\u0119to dekontaminacj\u0119 reaktor\u00f3w Windscale i Calder Hall, przy czym szacuje si\u0119, \u017ce ca\u0142kowite oczyszczenie zako\u0144czy si\u0119 do 2040 roku. Zak\u0142ady istniej\u0105 nadal, ale zajmuj\u0105 si\u0119 ju\u017c produkcj\u0105 cywiln\u0105 i pokojow\u0105 \u2013 przerobem i utylizacj\u0105 paliwa j\u0105drowego.<\/amp-fit-text><\/p>\n\n\n\n

W ZSRR \u201eplutonowe szale\u0144stwo\u201d osi\u0105gn\u0119\u0142o stan niemal\u017ce abstrakcyjny. W 1945 roku, J\u00f3zef Stalin, dzi\u0119ki szpiegom doskonale zorientowany w ameryka\u0144skim programie atomowym, poleci\u0142 Berii wybudowanie w\u0142asnych zak\u0142ad\u00f3w produkuj\u0105cych pluton. \u201eZimna wojna\u201d by\u0142a ju\u017c faktem dokonanym. Teraz liczy\u0142o si\u0119 tylko zniwelowanie atomowej przewagi Stan\u00f3w Zjednoczonych. Wyb\u00f3r pad\u0142 na po\u0142udniowy Ural, a konkretnie na okolice miasta Kisztym. Ponad 40.000 \u017co\u0142nierzy i wi\u0119\u017ani\u00f3w Gu\u0142ag\u00f3w pr\u00f3bowa\u0142o zbudowa\u0107 nuklearn\u0105 pot\u0119g\u0119 ZSRR. Wegetuj\u0105c w ziemiankach i barakach, bez ci\u0119\u017ckiego sprz\u0119tu, bez specjalist\u00f3w, w ci\u0105gu trzech lat armia niewolnik\u00f3w zbudowa\u0142a kompleks z\u0142o\u017cony z zak\u0142ad\u00f3w produkcyjnych,\u00a0 b\u0119d\u0105cych niemal\u017ce kopi\u0105 ameryka\u0144skich zak\u0142ad\u00f3w w Hanford i miasteczka nazwanego Oziorsk. Kombinat nosi\u0142 i nadal nosi nazw\u0119 \u201eMajak\u201d (\u201eLatarnia\u201d). Zak\u0142ady funkcjonuj\u0105 do dzisiaj, oficjalnie zajmuj\u0105c si\u0119 utylizacj\u0105 zb\u0119dnych materia\u0142\u00f3w radioaktywnych i produkcj\u0105 radioizotop\u00f3w medycznych i technicznych. Zak\u0142ad by\u0142 i jest trapiony ci\u0105g\u0142ymi wypadkami (ostatni mia\u0142 miejsce w 2017 roku), ale to, co si\u0119 tam dzia\u0142o w latach 1948-1989 przechodzi wszelkie wyobra\u017cenie. Odpady ciek\u0142e by\u0142y (i s\u0105 do dzisiaj) spuszczane bezpo\u015brednio do rzeki Tecza (rzeka ta ma \u017ar\u00f3d\u0142a w okolicach Oziorska i jest jednym z dop\u0142yw\u00f3w Obu) i do okolicznych jezior. Jedno z nich, jezioro Karaczaj, ma \u201ezaszczytne\u201d miano najbardziej ska\u017conego miejsca na Ziemi. Jezioro, a w zasadzie to, co z niego zosta\u0142o, trzeba by\u0142o zabetonowa\u0107 i zasypa\u0107, bo okresowo wysychaj\u0105c, by\u0142o rezerwuarem radioaktywnego py\u0142u roznoszonego po okolicy. Lista awarii i wypadk\u00f3w jest do\u015b\u0107 d\u0142uga, a jedna z nich znalaz\u0142a si\u0119 nawet na li\u015bcie \u201eNagr\u00f3d Darwina\u201d. To wystarczaj\u0105co dobrze oddaje ducha i charakter polityki zak\u0142adu… <\/amp-fit-text><\/p>\n\n\n\n

Najpowa\u017cniejszy wypadek zdarzy\u0142 si\u0119 w 1957 roku i by\u0142 to jeden z trzech najgorszych wypadk\u00f3w j\u0105drowych w historii ludzko\u015bci (obok katastrof w Czarnobylu i Fukushimie-Daichii). Na skutek awarii ch\u0142odzenia, w zbiorniku z ciek\u0142ymi odpadami plutonu, krytycznie wzros\u0142a temperatura i ci\u015bnienie. Dosz\u0142o do eksplozji zbiornika zawieraj\u0105cego ok. 80 ton odpad\u00f3w. Eksplozja by\u0142a tak silna, \u017ce wa\u017c\u0105ca 160 ton betonowa pokrywa wylecia\u0142a w powietrze. Ska\u017cenie obj\u0119\u0142o obszar 52.000 kilometr\u00f3w kwadratowych, a chaotyczna ewakuacja trwa\u0142a… prawie dwa lata. Szacuje si\u0119, \u017ce do dnia dzisiejszego, na skutek dzia\u0142alno\u015bci zak\u0142ad\u00f3w \u201eMajak\u201d, poszkodowanych zosta\u0142o kilkaset tysi\u0119cy os\u00f3b \u2013 dok\u0142adne liczby nie s\u0105 znane, poniewa\u017c dane z lat 1948-89 s\u0105 niekompletne i absolutnie niewiarygodne. Dziesi\u0119ciolecia zaniedba\u0144 sprawi\u0142y, \u017ce \u015brodowisko naturalne zosta\u0142o zdewastowane w stopniu uniemo\u017cliwiaj\u0105cym jak\u0105kolwiek powa\u017cniejsz\u0105 dekontaminacj\u0119. Ludzie mieszkaj\u0105cy wzd\u0142u\u017c rzeki Tecza mimo, i\u017c odczuwali (i odczuwaj\u0105) skutki zdrowotne dzia\u0142alno\u015bci zak\u0142adu, latami nie byli informowani ani o profilu produkcji, ani o jej skutkach \u015brodowiskowych czy zdrowotnych, ani o awariach. Dramatyczn\u0105 sytuacj\u0119 pot\u0119gowa\u0142o dodatkowo zar\u00f3wno to, \u017ce w pa\u0144stwie totalitarnym, jakim by\u0142o ZSRR, obieg informacji w zasadzie nie istnia\u0142 (do\u015b\u0107 powiedzie\u0107, \u017ce zar\u00f3wno kombinat \u201eMajak\u201d, jak i Oziorsk oficjalnie nie istnia\u0142y \u2013\u00a0 nosi\u0142y nazw\u0119 Czelabi\u0144sk-40 lub Czelabi\u0144sk-65, bowiem najbli\u017cszym \u201ejawnym\u201d miastem by\u0142 w\u0142a\u015bnie Czelabi\u0144sk), jak i fakt, \u017ce okolice zak\u0142adu zamieszkiwali ludzie bardzo pro\u015bci i niewykszta\u0142ceni, a radiacji przecie\u017c nie wida\u0107. Nie ma smaku ani zapachu… Zar\u00f3wno ludzie, jak i \u015brodowisko, przez dekady byli traktowani z typowo radzieck\u0105 nonszalancj\u0105. W 2000 roku stwierdzono, \u017ce zak\u0142ady wprowadzi\u0142y do Teczy 250.000.000 metr\u00f3w sze\u015bciennych wody ska\u017conej trytem, cezem i strontem, a ludzie \u017cyj\u0105cy wzd\u0142u\u017c jej biegu byli \u201ekr\u00f3likami do\u015bwiadczalnymi\u201d w wielopokoleniowym eksperymencie…<\/amp-fit-text><\/p>\n\n\n\n

Kolejnym problemem s\u0105 wielkogabarytowe elementy, takie jak np. wycofane z eksploatacji m\u0142yny i urz\u0105dzenia do mielenia i oczyszczania rudy uranu czy z\u0142omowane reaktory atomowe, s\u0142u\u017c\u0105ce do nap\u0119du okr\u0119t\u00f3w nawodnych i podwodnych (przeci\u0119tna sekcja ameryka\u0144skiego okr\u0119tu podwodnego z zabudowanym reaktorem ma wielko\u015b\u0107 niedu\u017cego domku jednorodzinnego). Problem dotyczy g\u0142\u00f3wnie USA i ZSRR\/Rosji, poniewa\u017c to te kraje by\u0142y g\u0142\u00f3wnymi antagonistami w czasie zimnej wojny, g\u0142\u00f3wnie one nap\u0119dza\u0142y wy\u015bcig zbroje\u0144. Coraz to nowsze klasy okr\u0119t\u00f3w zast\u0119powa\u0142y te, kt\u00f3re wycofywano ze s\u0142u\u017cby. W USA radzono sobie z tym problemem wycinaj\u0105c sekcje z reaktorem opr\u00f3\u017cnionym uprzednio z paliwa, po czym zakopywano je na pustyni. Rosjanie postawili na mniej finezyjn\u0105 metod\u0119. Po usuni\u0119ciu paliwa (chocia\u017c nie zawsze), reaktory po prostu zatapiano w morzu (najcz\u0119\u015bciej by\u0142y to zatoki na wschodnim wybrze\u017cu Nowej Ziemi, na Morzu Karskim). W ten spos\u00f3b pozbyto si\u0119 szesnastu reaktor\u00f3w (w tym reaktor z \u201eLenina\u201d, pierwszego lodo\u0142amacza o nap\u0119dzie atomowym) i ca\u0142ego okr\u0119tu K-27. Okr\u0119t ten, wyposa\u017cony w eksperymentalny reaktor ch\u0142odzony ciek\u0142ym metalem, na skutek serii awarii zosta\u0142 ska\u017cony i zatopiony w 1982 roku na g\u0142\u0119boko\u015bci\u2026 33 metr\u00f3w \u2013 chocia\u017c zalecenia Mi\u0119dzynarodowej Agencji Energii Atomowej m\u00f3wi\u0105, \u017ce tego typu obiekty powinny by\u0107 zatapiane na g\u0142\u0119boko\u015bci nie mniejszej ni\u017c 3.000 metr\u00f3w. W roku 2012, wsp\u00f3lna norwesko-rosyjska ekspedycja zbada\u0142a wrak i stwierdzi\u0142a, \u017ce stanowi on realne zagro\u017cenie. W roku 2017 zacz\u0119to rozwa\u017ca\u0107 plany podniesienia wraku z dna fiordu \u2013 operacja mia\u0142aby zako\u0144czy\u0107 si\u0119 do 2022 roku\u2026<\/amp-fit-text><\/p>\n\n\n\n

Podobnie problematyczn\u0105 kwesti\u0105 s\u0105 by\u0142e poligony atomowe. Mimo, i\u017c ostatnie pr\u00f3by j\u0105drowe mia\u0142y miejsce w drugiej po\u0142owie lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych (ostatni test to francuska pr\u00f3ba na atolu Fangataufa w 1996 roku), w wi\u0119kszo\u015bci s\u0105 to zdewastowane i do dzisiaj niezamieszkane obszary. Dziesi\u0119ciolecia pr\u00f3b podziemnych, naziemnych, atmosferycznych i podwodnych, cz\u0119sto po\u0142\u0105czonych z eksperymentami na ludziach \u2013 wi\u0119\u017aniach (ZSRR), \u017co\u0142nierzach (USA, ZSRR) czy rdzennej ludno\u015bci (USA, ZSRR, Francja, Wielka Brytania\/Australia) sprawi\u0142y, \u017ce olbrzymie terytoria Kazachstanu, Nevady, Polinezji Francuskiej czy Mikronezji sta\u0142y si\u0119 bezludne, zniszczone i najcz\u0119\u015bciej trwale zanieczyszczone. Poniewa\u017c test jest miarodajny, kiedy oddzia\u0142uje \u201ena co\u015b\u201d i jest monitorowany, to tereny poligon\u00f3w s\u0105 usiane wrakami okr\u0119t\u00f3w, bunkrami, budowlami mieszcz\u0105cymi niegdy\u015b aparatur\u0119 pomiarow\u0105. S\u0105 to miejsca, z kt\u00f3rych wysiedlono mieszka\u0144c\u00f3w, a nast\u0119pnie ska\u017cono w stopniu wykluczaj\u0105cym powr\u00f3t i trwa\u0142e zasiedlenie. (Zasada ta nie odnosi si\u0119 do ZSRR, tam nikt nie zaprz\u0105ta\u0142 sobie g\u0142owy mieszka\u0144cami. Ma\u0142o tego, zach\u0119cano ich do wychodzenia z dom\u00f3w w czasie test\u00f3w). <\/amp-fit-text><\/p>\n\n\n\n

Podejmowano co prawda pr\u00f3by sprz\u0105tania, ale by\u0142y to raczej dzia\u0142ania kosmetyczne i pozorowane \u2013 np. na wyspie Runit (atol Eniwetok, Wyspy Marshalla), do krateru po atomowym te\u015bcie \u201eKaktus\u201d, w ci\u0105gu trwaj\u0105cej trzy lata operacji, zwieziono 73.000 metr\u00f3w sze\u015bciennych radioaktywnych odpad\u00f3w zanieczyszczonych m.in. plutonem \u2013 g\u0142\u00f3wnie by\u0142a to zebrana z atolu gleba, ska\u017cona w czasie test\u00f3w w latach 1946-1958. Po wymieszaniu z betonem i umieszczeniu w kraterze, ca\u0142o\u015b\u0107 przykryto betonow\u0105 kopu\u0142\u0105 (znan\u0105 dzisiaj jako \u201eThe Runit Dome\u201d). Do\u015b\u0107 szybko okaza\u0142o si\u0119, \u017ce pod kopu\u0142\u0105 umieszczono zaledwie\u2026 0,8 %\u00a0 wszystkich ska\u017conych odpad\u00f3w, a w 2013 roku stwierdzono, \u017ce woda i gleba wok\u00f3\u0142 kopu\u0142y jest bardziej ska\u017cona ni\u017c sama, pop\u0119kana ju\u017c, kopu\u0142a. Jakby tego by\u0142o ma\u0142o, po czasie okaza\u0142o si\u0119, \u017ce mimo, i\u017c pierwotny plan zak\u0142ada\u0142 wy\u0142o\u017cenie i uszczelnienie dna krateru betonem, to z \u201eniejasnych przyczyn\u201d zrezygnowano z tej cz\u0119\u015bci planu, w zwi\u0105zku z czym dnem mogilnika jest gleba atolu \u2013 porowata i ca\u0142kowicie przepuszczalna, dzi\u0119ki czemu wn\u0119trze kopu\u0142y wype\u0142nione jest wod\u0105, kt\u00f3ra wyp\u0142ukuje i wyprowadza \u201ezabezpieczone\u201d radionuklidy do biosfery. <\/amp-fit-text><\/p>\n\n\n\n

Powy\u017cszy tekst w \u017caden spos\u00f3b nie wyczerpuje ca\u0142o\u015bci zagadnienia, jest tylko wybi\u00f3rczym spojrzeniem na z\u0142o\u017cony, wielop\u0142aszczyznowy problem z dziedzictwem pi\u0119\u0107dziesi\u0119cioletniego \u201enuklearnego szale\u0144stwa\u201d. Ale do\u015b\u0107 dobrze obrazuje skal\u0119 zjawiska \u2013 poniewa\u017c w \u015bwiadomo\u015bci przeci\u0119tnego obywatela maj\u0105 szans\u0119 zaistnie\u0107 tylko te \u201emedialne\u201d katastrofy \u2013 Czarnobyl, Fukushima czy ostatnio wypadek na rosyjskim poligonie na Morzu Bia\u0142ym, niedaleko Siewierodwi\u0144ska. Ale tak naprawd\u0119, te g\u0142o\u015bne wypadki, to tylko wierzcho\u0142ek wielkiej g\u00f3ry nuklearnych \u015bmieci. \u015amieci, kt\u00f3re zostan\u0105 z nami na d\u0142ugo. Na bardzo d\u0142ugo. Odpady promieniotw\u00f3rcze to nie plastik, szk\u0142o czy makulatura \u2013 ich nie mo\u017cna przetwarza\u0107 ile\u015b tam razy, nie mo\u017cna ich spali\u0107. Mo\u017cna pr\u00f3bowa\u0107 ograniczy\u0107 ich zab\u00f3jcz\u0105 aktywno\u015b\u0107. I trzeba je izolowa\u0107 \u2013 w najlepszym przypadku przez kilkadziesi\u0105t lat. W najgorszym \u2013 przez dziesi\u0105tki tysi\u0119cy lat. Nawet wtedy, kiedy ju\u017c nikt nie b\u0119dzie pami\u0119ta\u0142, co by\u0142o przyczyn\u0105 ich powstania\u2026<\/amp-fit-text><\/p>\n\n\n\n

\u0179r\u00f3d\u0142a:<\/p>\n\n\n\n

– Wikipedia<\/p>\n\n\n\n

– www.nonuclear.se<\/a><\/p>\n\n\n\n

– THE CENTER FOR\nLAND USE INTERPRETATION  http:\/\/clui.org<\/a><\/p>\n\n\n\n

– „2015\nAnnual Site Inspection and Monitoring Report for Uranium Mill Tailings Radiation\nControl Act Title I Disposal Sites. March 2016”  https:\/\/www.energy.gov<\/a><\/p>\n\n\n\n

– http:\/\/www.nuclear-risks.org<\/a>\n\n– „Unieszkodliwianie\nodpad\u00f3w promieniotw\u00f3rczych – perspektywy dla energetyki j\u0105drowej”. Janusz\nW\u0142odarski, Pa\u0144stwowa Agencja Atomistyki, Warszawa\n\n\n\n<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W ostatnim czasie, dzi\u0119ki (ciekawemu sk\u0105din\u0105d) serialowi \u201eCzarnobyl\u201d, znowu w zbiorowej \u015bwiadomo\u015bci od\u017cy\u0142a jedna z najwi\u0119kszych na \u015bwiecie katastrof nuklearnych i przemys\u0142owych w og\u00f3le. Na temat tragicznych wydarze\u0144 z kwietnia 1986 roku powsta\u0142o mn\u00f3stwo opracowa\u0144, mn\u00f3stwo ocen i analiz, cz\u0119sto radykalnie r\u00f3\u017cnych. Przez chwil\u0119 temat tamtej katastrofy znowu by\u0142 \u201emedialny\u201d, a s\u0142owo \u201eCzarnobyl\u201d, nieco zakurzone…<\/p>","protected":false},"author":2,"featured_media":1744,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_kad_post_transparent":"","_kad_post_title":"","_kad_post_layout":"","_kad_post_sidebar_id":"","_kad_post_content_style":"","_kad_post_vertical_padding":"","_kad_post_feature":"","_kad_post_feature_position":"","_kad_post_header":false,"_kad_post_footer":false,"_kad_post_classname":"","footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-1741","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-lokalne"],"yoast_head":"\nNiechciane dzieci Plutonu - Stowarzyszenie Inicjatyw Mo\u017cliwych RzeczJasna<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/en\/niechciane-dzieci-plutonu\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_GB\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Niechciane dzieci Plutonu - Stowarzyszenie Inicjatyw Mo\u017cliwych RzeczJasna\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"W ostatnim czasie, dzi\u0119ki (ciekawemu sk\u0105din\u0105d) serialowi \u201eCzarnobyl\u201d, znowu w zbiorowej \u015bwiadomo\u015bci od\u017cy\u0142a jedna z najwi\u0119kszych na \u015bwiecie katastrof nuklearnych i przemys\u0142owych w og\u00f3le. Na temat tragicznych wydarze\u0144 z kwietnia 1986 roku powsta\u0142o mn\u00f3stwo opracowa\u0144, mn\u00f3stwo ocen i analiz, cz\u0119sto radykalnie r\u00f3\u017cnych. Przez chwil\u0119 temat tamtej katastrofy znowu by\u0142 \u201emedialny\u201d, a s\u0142owo \u201eCzarnobyl\u201d, nieco zakurzone...\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/en\/niechciane-dzieci-plutonu\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Stowarzyszenie Inicjatyw Mo\u017cliwych RzeczJasna\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2019-09-06T11:09:21+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/cropped-zdewastowane-i-opuszczone-instalacje-na-bylym-radzieckim-poligonie-nuklearnym.-Okolice-Semipalatynska-Kazachstan.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"576\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"324\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"RzeczJasna\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"RzeczJasna\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Estimated reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"15 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/simrzeczjasna.pl\\\/niechciane-dzieci-plutonu\\\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/simrzeczjasna.pl\\\/niechciane-dzieci-plutonu\\\/\"},\"author\":{\"name\":\"RzeczJasna\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/simrzeczjasna.pl\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/66a51578132966cff1ba59721551b03d\"},\"headline\":\"Niechciane dzieci Plutonu\",\"datePublished\":\"2019-09-06T11:09:21+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/simrzeczjasna.pl\\\/niechciane-dzieci-plutonu\\\/\"},\"wordCount\":2904,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/simrzeczjasna.pl\\\/#organization\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/simrzeczjasna.pl\\\/niechciane-dzieci-plutonu\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/simrzeczjasna.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/09\\\/cropped-zdewastowane-i-opuszczone-instalacje-na-bylym-radzieckim-poligonie-nuklearnym.-Okolice-Semipalatynska-Kazachstan.jpg\",\"articleSection\":[\"Aktualno\u015bci lokalne\"],\"inLanguage\":\"en-GB\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/simrzeczjasna.pl\\\/niechciane-dzieci-plutonu\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/simrzeczjasna.pl\\\/niechciane-dzieci-plutonu\\\/\",\"name\":\"Niechciane dzieci Plutonu - Stowarzyszenie Inicjatyw Mo\u017cliwych RzeczJasna\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/simrzeczjasna.pl\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/simrzeczjasna.pl\\\/niechciane-dzieci-plutonu\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/simrzeczjasna.pl\\\/niechciane-dzieci-plutonu\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/simrzeczjasna.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/09\\\/cropped-zdewastowane-i-opuszczone-instalacje-na-bylym-radzieckim-poligonie-nuklearnym.-Okolice-Semipalatynska-Kazachstan.jpg\",\"datePublished\":\"2019-09-06T11:09:21+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/simrzeczjasna.pl\\\/niechciane-dzieci-plutonu\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-GB\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/simrzeczjasna.pl\\\/niechciane-dzieci-plutonu\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-GB\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/simrzeczjasna.pl\\\/niechciane-dzieci-plutonu\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/simrzeczjasna.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/09\\\/cropped-zdewastowane-i-opuszczone-instalacje-na-bylym-radzieckim-poligonie-nuklearnym.-Okolice-Semipalatynska-Kazachstan.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/simrzeczjasna.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/09\\\/cropped-zdewastowane-i-opuszczone-instalacje-na-bylym-radzieckim-poligonie-nuklearnym.-Okolice-Semipalatynska-Kazachstan.jpg\",\"width\":576,\"height\":324},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/simrzeczjasna.pl\\\/niechciane-dzieci-plutonu\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\\\/\\\/simrzeczjasna.pl\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Niechciane dzieci Plutonu\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/simrzeczjasna.pl\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/simrzeczjasna.pl\\\/\",\"name\":\"Stowarzyszenie Inicjatyw Mo\u017cliwych RzeczJasna\",\"description\":\"\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/simrzeczjasna.pl\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/simrzeczjasna.pl\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-GB\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/simrzeczjasna.pl\\\/#organization\",\"name\":\"Stowarzyszenie Inicjatyw Mo\u017cliwych RzeczJasna\",\"url\":\"https:\\\/\\\/simrzeczjasna.pl\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-GB\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/simrzeczjasna.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/simrzeczjasna.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/03\\\/cropped-logo-RJ-do-strony.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/simrzeczjasna.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/03\\\/cropped-logo-RJ-do-strony.png\",\"width\":2048,\"height\":2048,\"caption\":\"Stowarzyszenie Inicjatyw Mo\u017cliwych RzeczJasna\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/simrzeczjasna.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"}},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/simrzeczjasna.pl\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/66a51578132966cff1ba59721551b03d\",\"name\":\"RzeczJasna\",\"url\":\"https:\\\/\\\/simrzeczjasna.pl\\\/en\\\/author\\\/admin-m9wljh3v\\\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Niechciane dzieci Plutonu - Stowarzyszenie Inicjatyw Mo\u017cliwych RzeczJasna","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/en\/niechciane-dzieci-plutonu\/","og_locale":"en_GB","og_type":"article","og_title":"Niechciane dzieci Plutonu - Stowarzyszenie Inicjatyw Mo\u017cliwych RzeczJasna","og_description":"W ostatnim czasie, dzi\u0119ki (ciekawemu sk\u0105din\u0105d) serialowi \u201eCzarnobyl\u201d, znowu w zbiorowej \u015bwiadomo\u015bci od\u017cy\u0142a jedna z najwi\u0119kszych na \u015bwiecie katastrof nuklearnych i przemys\u0142owych w og\u00f3le. Na temat tragicznych wydarze\u0144 z kwietnia 1986 roku powsta\u0142o mn\u00f3stwo opracowa\u0144, mn\u00f3stwo ocen i analiz, cz\u0119sto radykalnie r\u00f3\u017cnych. Przez chwil\u0119 temat tamtej katastrofy znowu by\u0142 \u201emedialny\u201d, a s\u0142owo \u201eCzarnobyl\u201d, nieco zakurzone...","og_url":"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/en\/niechciane-dzieci-plutonu\/","og_site_name":"Stowarzyszenie Inicjatyw Mo\u017cliwych RzeczJasna","article_published_time":"2019-09-06T11:09:21+00:00","og_image":[{"width":576,"height":324,"url":"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/cropped-zdewastowane-i-opuszczone-instalacje-na-bylym-radzieckim-poligonie-nuklearnym.-Okolice-Semipalatynska-Kazachstan.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"RzeczJasna","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"RzeczJasna","Estimated reading time":"15 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/niechciane-dzieci-plutonu\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/niechciane-dzieci-plutonu\/"},"author":{"name":"RzeczJasna","@id":"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/#\/schema\/person\/66a51578132966cff1ba59721551b03d"},"headline":"Niechciane dzieci Plutonu","datePublished":"2019-09-06T11:09:21+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/niechciane-dzieci-plutonu\/"},"wordCount":2904,"publisher":{"@id":"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/#organization"},"image":{"@id":"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/niechciane-dzieci-plutonu\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/cropped-zdewastowane-i-opuszczone-instalacje-na-bylym-radzieckim-poligonie-nuklearnym.-Okolice-Semipalatynska-Kazachstan.jpg","articleSection":["Aktualno\u015bci lokalne"],"inLanguage":"en-GB"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/niechciane-dzieci-plutonu\/","url":"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/niechciane-dzieci-plutonu\/","name":"Niechciane dzieci Plutonu - Stowarzyszenie Inicjatyw Mo\u017cliwych RzeczJasna","isPartOf":{"@id":"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/niechciane-dzieci-plutonu\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/niechciane-dzieci-plutonu\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/cropped-zdewastowane-i-opuszczone-instalacje-na-bylym-radzieckim-poligonie-nuklearnym.-Okolice-Semipalatynska-Kazachstan.jpg","datePublished":"2019-09-06T11:09:21+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/niechciane-dzieci-plutonu\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-GB","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/simrzeczjasna.pl\/niechciane-dzieci-plutonu\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-GB","@id":"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/niechciane-dzieci-plutonu\/#primaryimage","url":"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/cropped-zdewastowane-i-opuszczone-instalacje-na-bylym-radzieckim-poligonie-nuklearnym.-Okolice-Semipalatynska-Kazachstan.jpg","contentUrl":"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/09\/cropped-zdewastowane-i-opuszczone-instalacje-na-bylym-radzieckim-poligonie-nuklearnym.-Okolice-Semipalatynska-Kazachstan.jpg","width":576,"height":324},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/niechciane-dzieci-plutonu\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Niechciane dzieci Plutonu"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/#website","url":"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/","name":"Stowarzyszenie Inicjatyw Mo\u017cliwych RzeczJasna","description":"","publisher":{"@id":"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-GB"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/#organization","name":"Stowarzyszenie Inicjatyw Mo\u017cliwych RzeczJasna","url":"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-GB","@id":"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/cropped-logo-RJ-do-strony.png","contentUrl":"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/wp-content\/uploads\/2026\/03\/cropped-logo-RJ-do-strony.png","width":2048,"height":2048,"caption":"Stowarzyszenie Inicjatyw Mo\u017cliwych RzeczJasna"},"image":{"@id":"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/#\/schema\/logo\/image\/"}},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/#\/schema\/person\/66a51578132966cff1ba59721551b03d","name":"RzeczJasna","url":"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/en\/author\/admin-m9wljh3v\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1741","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1741"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1741\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1744"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1741"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1741"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/simrzeczjasna.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1741"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}